VisionQuest เมื่อคำถามว่า “ฉันเป็นใคร” กลายเป็นวิกฤตตัวตน

VisionQuest เป็นซีรีส์ภาคต่อของ WandaVision ที่เปิดตัวแรงมาก การดำเนินเรื่องของ VisionQuest จะตั้งคำถามกับตัวละครตามปรัชญาเรื่อง “เรือของธีเซียส (Ship of Theseus)” ที่ถามว่า “เมื่อส่วนประกอบของสิ่งหนึ่งถูกเปลี่ยนทั้งหมด สิ่งนั้นยังเป็นสิ่งเดิมอยู่หรือไม่?” ซึ่งมีที่มาจากปกรณัมกรีกว่าด้วยเรือของกษัตริย์ธีเซียสถูกเก็บบำรุงรักษาโดยการค่อย ๆ เปลี่ยนแผ่นไม้ทีละชิ้นจนกระทั่งไม่เหลือไม้เดิมเลยสักชิ้นเดียว
คำถามคือ เรือลำนั้นยังใช่เรือของธีเซียสลำเดิมหรือไม่? และถ้านำไม้เก่าที่ถูกถอดออกมาประกอบใหม่เป็นเรืออีกลำ เรือลำไหนคือเรือแท้จริง? ซึ่งอุปมาเหมือน Vision ที่ถูกประกอบร่างและฟื้นความทรงจำขึ้นใหม่ นำไปสู่คำถามว่า “แท้จริงแล้ว ฉันคือใคร?” ในทางจิตวิทยา ช่วงเวลาที่บุคคลตั้งคำถามหรือรู้สึกไม่แน่ใจเกี่ยวกับความเป็นตัวเอง เช่น “ฉันเป็นใคร” “ฉันให้คุณค่ากับอะไร” หรือ “ฉันต้องการใช้ชีวิตแบบไหน” เรียกว่า “วิกฤตตัวตน (identity crisis)”
ซึ่งเป็นภาวะที่ความเชื่อ บทบาท หรือเป้าหมายเดิมอาจไม่สอดคล้องกับประสบการณ์และความต้องการในปัจจุบัน จึงเกิดการทบทวนและสำรวจทางเลือกใหม่ ๆ ในชีวิต จากการสังเคราะห์งานวิจัยทางจิตวิทยา พบว่า มีกลุ่มคนที่เสี่ยงต่อการเกิดวิกฤตตัวตน (identity crisis) คือกลุ่มคนต่อไปนี้
วัยรุ่นและวัยผู้ใหญ่ตอนต้น โดยเฉพาะช่วงเลือกเส้นทางชีวิต
ใน VisionQuest นอกจาก Vision ที่ต้องตามหาตัวตนของตนเอง ยังมีอีกหนึ่งตัวละครสำคัญที่กำลังเผชิญภาวะวิกฤตตัวตน (identity crisis) อยู่ นั่นก็คือ Tommy หรือ Thomas Shepherd ชายหนุ่มที่เคยเป็นเด็กกำพร้าและได้รับความทรงจำของ Tommy Maximoff ลูกของ Wanda และ Vision ที่เกิดจากเวทมนตร์
จึงทำให้เกิดความขัดแย้งระหว่างความทรงจำกับชีวิตปัจจุบัน ส่งผลให้เกิดความยากในการทำความเข้าใจตนเอง จากงานทบทวนทางจิตวิทยาของ Branje และคณะ (2021) พบว่า วัยรุ่นและวัยผู้ใหญ่ตอนต้น เป็นช่วงวัยที่ต้องสำรวจความเชื่อ ความสัมพันธ์ การเรียน และอาชีพ จึงเป็นช่วงสำคัญของการพัฒนาอัตลักษณ์
คนที่ถูกควบคุมทางจิตใจจากพ่อแม่ จนเลือกชีวิตด้วยตนเองได้ยาก
งานวิจัยทางจิตวิทยาเก็บข้อมูลจากนักศึกษา 5 ครั้ง ของ Luyckx และคณะ (2007) พบว่า การรับรู้ว่าพ่อแม่ควบคุมทางจิตใจสัมพันธ์กับความยากในการตัดสินใจยึดถือแนวทางชีวิต และในการยอมรับแนวทางนั้นว่าเป็นของตนเอง โดยพบอิทธิพลย้อนกลับระหว่างกระบวนการบางด้านด้วย
คนที่คิดซ้ำ ๆ เรื่องตัวตน แต่ไม่สามารถขยับไปสู่การตัดสินใจ
งานวิจัยทางจิตวิทยาของ Beyers และ Luyckx (2016) ศึกษาวัยรุ่นและผู้ใหญ่ตอนต้นชาวเบลเยียม จำนวน 4,259 คน ที่อยู่ในช่วงอายุ 14 – 30 ปี พบว่า การครุ่นคิดกังวลเรื่องทางเลือกชีวิตซ้ำ ๆ โดยตัดสินใจไม่ได้ (ruminative exploration) สัมพันธ์กับความไม่มั่นคงในการตัดสินใจยึดถือแนวทางชีวิต ดังที่ Tommy ใน VisionQuest ผู้ที่เติบโตมาด้วยคำถามว่า “ฉันเป็นใคร?” มาตั้งแต่วัยเด็ก และไม่สามารถค้นหาคำตอบได้ จนเกิดวิกฤตตัวตน (identity crisis)
คนที่กำลังเผชิญการเปลี่ยนแปลงซึ่งกระทบภาพจำของตนเอง
ตัวอย่างเช่น การเปลี่ยนเส้นทางเรียนหรืออาชีพ ซึ่งอาจทำให้ต้องทบทวนว่า “สิ่งที่เคยเป็นฉัน ยังเป็นฉันอยู่ไหม” ดังที่ Vision ผู้เคยเป็นฮีโร่ของทีม Avengers ที่ได้เสียสละตนเพื่อปกป้องโลก แต่ใน VisionQuest กลับไร้ซึ่งความทรงจำ ถูกประกอบร่างใหม่โดยองค์กรตัวร้าย และถูกส่งกลับมาเพื่อจุดประสงค์ให้เป็นอาวุธทำลายโลก
แต่เมื่อเขาได้ปลดล็อกความทรงจำที่ถูกกดไว้ ก็ทำให้ตัวตนของ Vision สั่นสะเทือน เพราะเกิดความสับสนจากความย้อนแย้งของภาพจำในแต่ละบทบาท จากงานทบทวนของ Branje และคณะ (2021) สนับสนุนว่าเหตุการณ์และการเปลี่ยนผ่านในชีวิตมีบทบาทต่อพัฒนาการอัตลักษณ์ แต่ ไม่ใช่ทุกการเปลี่ยนแปลงจะนำไปสู่วิกฤตตัวตน (identity crisis)
ผู้มีอาการซึมเศร้าหรือวิตกกังวลร่วมด้วย
Potterton และคณะ (2022) ได้ทบทวนงานวิจัยทางจิตวิทยาระยะยาว 20 งาน รวมศึกษากลุ่มตัวอย่าง 13,787 คน พบหลักฐานบางส่วนว่าปัญหาอัตลักษณ์และอาการทางอารมณ์อาจสัมพันธ์กันได้ทั้งสองทิศทาง แต่เมื่อวิเคราะห์อภิมานจากงานบางส่วน กลับไม่พบความสัมพันธ์อย่างมีนัยสำคัญระหว่างอัตลักษณ์กับอาการซึมเศร้าหรือวิตกกังวล
หากกำลังเผชิญวิกฤตตัวตน (identity crisis) แนวทางที่เหมาะสมที่ได้จากการสังเคราะห์จากงานวิจัยทางจิตวิทยาเกี่ยวกับอัตลักษณ์ ร่วมกับแนวทางจัดการความเครียดและการรับบริการทางจิตวิทยา สามารถสรุปได้ ดังนี้
ให้เวลาตนเองสำรวจ โดยไม่รีบตัดสินว่าตนล้มเหลว
การยังตอบไม่ได้ว่า “ฉันเป็นใคร” อาจเป็นส่วนหนึ่งของพัฒนาการ โดยเฉพาะวัยรุ่นและวัยผู้ใหญ่ตอนต้น งานทบทวนของ Branje และคณะ (2021) อธิบายว่า อัตลักษณ์พัฒนาผ่านประสบการณ์ เหตุการณ์ชีวิต และความสัมพันธ์ ไม่จำเป็นต้องได้ข้อสรุปครั้งเดียวแล้วคงเดิมตลอดไป วิธีนำมาปรับใช้คือ เปลี่ยนจากคำถามใหญ่ที่กดดัน เช่น “ฉันต้องเป็นใครกันแน่” เป็นคำถามเฉพาะว่า “ตอนนี้ฉันกำลังไม่แน่ใจเรื่องงาน ความสัมพันธ์ หรือคุณค่าของตัวเอง?” แล้วสำรวจทีละเรื่อง
สำรวจ “คุณค่า” ที่อยากยึดถือ มากกว่าค้นหาป้ายชื่อให้ตัวเอง
แนวทางขององค์การอนามัยโลก (WHO) (2020) เสนอให้ระบุคุณค่าและลงมือทำสิ่งที่สอดคล้องกับคุณค่านั้น แม้ยังมีความคิดหรืออารมณ์ที่รับมือได้ยาก โดยลองถามตัวเองว่า “ฉันอยากปฏิบัติต่อตัวเองและผู้อื่นอย่างไร?” “สิ่งใดสำคัญกับฉัน แม้ไม่มีใครชม?” หรือ “วันนี้ฉันทำอะไรเล็ก ๆ เพื่อสิ่งนั้นได้บ้าง?” เช่น หากให้คุณค่ากับการเรียนรู้ อาจเริ่มจากทดลองเรียนเรื่องที่สนใจ แทนการบังคับตัวเองให้เลือกอาชีพใหม่ทันที
เปลี่ยนการคิดซ้ำ ๆ เป็นการทดลองและทบทวน
งานของ Beyers และ Luyckx (2016) พบว่า การครุ่นคิดกังวลเกี่ยวกับทางเลือกชีวิตซ้ำ ๆ โดยตัดสินใจไม่ได้ สัมพันธ์กับความไม่มั่นคงในการตัดสินใจยึดถือแนวทางชีวิต ดังนั้นข้อเสนอในการนำไปใช้ ก็คือ เลือกทดลองสิ่งเล็ก ๆ ที่ปรับเปลี่ยนได้ เช่น ทำกิจกรรมใหม่หรือคุยกับคนในอาชีพที่สนใจ แล้วบันทึกว่า ชอบอะไร ไม่ชอบอะไร และอยากลองต่อหรือไม่ วิธีนี้ช่วยเปลี่ยนคำถามให้มีข้อมูลจากประสบการณ์จริง โดยไม่ต้องรีบตัดสินใจครั้งใหญ่
ดูแลความเครียดควบคู่กับการค้นหาตัวเอง
เมื่อความคิดถาโถม สามารถฝึกทักษะการยึดโยงกับปัจจุบัน (grounding) ได้ เช่น สังเกตเท้าที่สัมผัสพื้น สิ่งที่มองเห็น และเสียงรอบตัว พร้อมรับรู้อารมณ์โดยไม่ตำหนิตนเอง ตามแนวทางของ WHO (2020) ยังเน้นการเปิดพื้นที่ให้อารมณ์และปฏิบัติต่อตนเองด้วยความเมตตา เช่น การนอนให้เพียงพอ การออกกำลังกาย และใช้เวลากับคนที่ไว้วางใจ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของการดูแลสุขภาพจิตทั่วไปได้ แต่ไม่จำเป็นต้องรอให้ความสับสนหายก่อนจึงค่อยกลับมาดูแลชีวิตประจำวัน
ใช้ความสัมพันธ์ที่ปลอดภัยเป็นพื้นที่สำรวจ
งานทบทวนด้านอัตลักษณ์ของ Branje และคณะ (2021) ชี้ว่าความสัมพันธ์ใกล้ชิดเป็นบริบทสำคัญของพัฒนาการตัวตน โดยอาจพูดคุยกับคนที่รับฟังโดยไม่รีบกำหนดคำตอบแทนเรา เช่น ขอให้เขาช่วยสะท้อนว่าเราเคยรู้สึกมีชีวิตชีวาหรือให้ความสำคัญกับอะไร
ปรึกษานักจิตวิทยาเมื่อมีความทุกข์ต่อเนื่องหรือเริ่มกระทบการใช้ชีวิต
ควรขอความช่วยเหลือเมื่อมีความสิ้นหวัง กังวลมาก นอนหรือกินเปลี่ยนไป สมาธิลดลง หรือทำงานและดูแลตนเองได้ยากขึ้น การทำจิตบำบัดช่วยสำรวจความคิด อารมณ์ และพฤติกรรมที่สร้างปัญหา โดยเลือกวิธีตามความต้องการและบริบทของแต่ละคน ไม่จำเป็นต้องรอจนมีการวินิจฉัยโรคก่อน วิกฤตตัวตน (identity crisis) อาจเป็นช่วงเวลาที่เราได้หยุดทบทวนว่า สิ่งใดยังมีความหมาย และเราอยากใช้ชีวิตต่อไปอย่างไร แม้วันนี้คำตอบยังไม่ชัด แต่ก็สามารถเริ่มต้นดูแลตัวเองและทำสิ่งเล็ก ๆ ที่สอดคล้องกับคุณค่าของเราได้
หากความเครียดเริ่มสะสมต่อเนื่องจนส่งผลต่อการนอน อารมณ์ การทำงาน หรือการใช้ชีวิต การพูดคุยปรึกษาสุขภาพจิตโดยจิตแพทย์และนักจิตวิทยา อาจช่วยให้คุณเข้าใจสาเหตุของความเครียดและหาแนวทางดูแลตัวเองที่เหมาะสมมากขึ้น เพราะบางครั้งการดูแลตัวเองอาจไม่ได้หมายถึงการต้องรับมือทุกอย่างด้วยตัวเอง การขอความช่วยเหลือก็เป็นอีกหนึ่งวิธีในการดูแลสุขภาพใจเช่นกัน
iSTRONG Mental Health
ผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพใจและทักษะจิตวิทยา สำหรับบุคคล องค์กร
บริการของเรา
บุคคลทั่วไป
บริการปรึกษา จิตแพทย์และนักจิตวิทยา : https://cutt.ly/LtkJ6SA5
คอร์สฝึกอบรม ทักษะด้านจิตวิทยา : https://cutt.ly/qtkLhw8U
องค์กร
บริการดูแลสุขภาพใจพนักงาน : https://cutt.ly/KtkKwjXg
ติดต่อ
โทร. 02-0268949 หรือ Line : @istrong
บทความแนะนำ
อ้างอิง
American Psychological Association. (2018, April 19).
Identity crisis. In APA dictionary of psychology.
Beyers, W., & Luyckx, K. (2016).
Ruminative exploration and reconsideration of commitment as risk factors for suboptimal identity development in adolescence and emerging adulthood. Journal of Adolescence, 47, 169–178. https://doi.org/10.1016/j.adolescence.2015.10.018
Branje, S., de Moor, E. L., Spitzer, J., & Becht, A. I. (2021).
Dynamics of identity development in adolescence: A decade in review. Journal of Research on Adolescence, 31(4), 908–927.
Crocetti, E., Pagano, M., De Lise, F., Maratia, F., Bobba, B., Meeus, W., & Bacaro, V. (2025).
Promoting adolescents’ personal and social identities: A meta-analysis of psychosocial interventions. Identity, 25(2), 167–196.
Erikson, E. H. (1968).
Identity: Youth and crisis. W. W. Norton & Company.
Luyckx, K., Soenens, B., Vansteenkiste, M., Goossens, L., & Berzonsky, M. D. (2007).
Parental psychological control and dimensions of identity formation in emerging adulthood. Journal of Family Psychology, 21(3), 546–550.
Marcia, J. E. (1966).
Development and validation of ego-identity status. Journal of Personality and Social Psychology, 3(5), 551–558.
National Institute of Mental Health. (n.d.). Psychotherapies. https://www.nimh.nih.gov/health/topics/psychotherapies
Potterton, R., Austin, A., Robinson, L., Webb, H., Allen, K. L., & Schmidt, U. (2022).
Identity development and social-emotional disorders during adolescence and emerging adulthood: A systematic review and meta-analysis. Journal of Youth and Adolescence, 51(1), 16–29. https://doi.org/10.1007/s10964-021-01536-7
World Health Organization. (2020).
Doing what matters in times of stress: An illustrated guide. https://www.who.int/publications/i/item/9789240003927
ประวัติผู้เขียน
จันทมา ช่างสลัก บัณฑิตจิตวิทยาคลินิกจากรั้ว มช. และมหาบัณฑิตจาก NIDA ปัจจุบันเป็นคุณแม่ลูก 1 ผู้เป็นทาสแมว ที่มุ่งมั่นจะพัฒนาการเขียนบทความจิตวิทยาให้โดนใจผู้อ่าน และสร้างแรงกระเพื่อมทางสังคม ให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในเชิงบวกบนโลกใบนี้
