ADHD ไม่ใช่ข้อจำกัด แต่คือพลัง 4 เทคนิคจิตวิทยาในการเปลี่ยนจุดอ่อนให้เป็นจุดแข็ง
- Chanthama Changsalak
- 6 hours ago
- 3 min read
ภาวะสมาธิสั้น หรือ Attention Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD) เป็นความผิดปกติทางพฤติกรรมที่พบได้บ่อยในเด็กวัยเรียน โดยมีอาการหลักคือ ขาดสมาธิ (inattention) อยู่ไม่นิ่ง (hyperactivity) และหุนหันพลันแล่น (impulsivity) โดยความชุกของ ADHD ในประเทศไทย ตามงานวิจัยทางจิตวิทยา พบว่ามีเด็กวัยเรียนประมาณ 8.1% ที่มีภาวะสมาธิสั้น โดยพบในเพศชายมากกว่าเพศหญิง 3 เท่า
ตามคู่มือการวินิจฉัยและสถิติของความผิดปกติทางจิต ฉบับที่ 5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 5th Edition: DSM-5) ได้กำหนดเกณฑ์การวินิจฉัยที่ชัดเจนว่าอาการของ ADHD ออกเป็น 2 กลุ่มหลัก คือ
กลุ่มอาการขาดสมาธิ (Inattention)
มักไม่สามารถใส่ใจในรายละเอียด หรือทำผิดพลาดจากความประมาทในงานหรือกิจกรรม
มักมีปัญหาในการรักษาสมาธิในงานหรือกิจกรรม
มักดูเหมือนไม่ฟังเมื่อมีคนพูดตรง ๆ
มักไม่ปฏิบัติตามคำแนะนำและไม่สามารถทำงานหรือหน้าที่ให้เสร็จสิ้น
มักมีปัญหาในการจัดระเบียบงานและกิจกรรม
มักหลีกเลี่ยง ไม่ชอบ หรือไม่เต็มใจทำงานที่ต้องใช้ความพยายามทางจิตใจต่อเนื่อง
มักทำของที่จำเป็นสำหรับงานหรือกิจกรรมหาย
มักถูกสิ่งเร้าภายนอกดึงความสนใจได้ง่าย
มักหลงลืมในกิจวัตรประจำวัน
กลุ่มอาการอยู่ไม่นิ่ง-หุนหันพลันแล่น (Hyperactivity and Impulsivity)
มักยุกยิกหรือนั่งไม่นิ่ง
มักลุกออกจากที่นั่งในสถานการณ์ที่คาดว่าควรนั่งอยู่
มักรู้สึกกระสับกระส่ายหรือไม่สบายใจเมื่ออยู่ในสถานการณ์ที่ต้องอยู่นิ่ง
มักไม่สามารถทำกิจกรรมยามว่างอย่างเงียบ ๆ
มักรู้สึกเหมือนถูกขับเคลื่อนหรือมีพลังงานมากเกินไป
มักพูดมากเกินไป
มักตอบคำถามก่อนที่จะฟังคำถามจบ
มักมีปัญหาในการรอคอยคิว
มักขัดจังหวะหรือแทรกแซงผู้อื่น
โดยผู้ที่ได้รับการวินิจฉัยว่าเป็น ADHD ต้องมีอาการอย่างน้อย 6 ข้อขึ้นไปในกลุ่มใดกลุ่มหนึ่ง (หรือ 5 ข้อขึ้นไปในผู้ใหญ่อายุ 17 ปีขึ้นไป) โดยอาการต้อง ปรากฏก่อนอายุ 12 ปี และ ส่งผลกระทบต่อชีวิตในสองบริบทขึ้นไป เช่น โรงเรียน ที่ทำงาน หรือที่บ้าน เป็นต้น
ทั้งนี้ ADHD แบ่งออกเป็น 3 ประเภท คือ (1) ADHD แบบขาดสมาธิเป็นหลัก (Predominantly Inattentive Presentation) (2) ADHD แบบอยู่ไม่นิ่งและหุนหันพลันแล่นเป็นหลัก (Predominantly Hyperactive-Impulsive Presentation) และ (3) ADHD แบบผสม (Combined Presentation)
ผู้ที่มีภาวะสมาธิสั้นทั้งในเด็กและวัยผู้ใหญ่ ต่างมีความรู้สึกว่าภาวะ ADHD เป็นปมด้อย แต่เมื่อพิจารณาแนวคิดและทฤษฎีจิตวิทยาหลายแนวคิดทฤษฎี พบว่า เราสามารถเปลี่ยน ADHD จากข้อจำกัดให้เป็นพลัง เปลี่ยนจุดอ่อนให้เป็นจุดแข็งได้ โดยทฤษฎีจุดแข็ง (Strength-Based Approach) ของ Peterson และ Seligman ชี้ให้เห็นว่า ADHD มักจะมาพร้อมจุดแข็งคาดไม่ถึง เช่น ความคิดสร้างสรรค์ (Creativity)
เนื่องจากผู้ที่มีภาวะ ADHD มักคิดนอกกรอบและสร้างสรรค์ไอเดียใหม่ ๆ ได้ดี มีความสามารถในการแก้ปัญหา (Problem-Solving Skills) ที่แตกต่างจากคนทั่วไป มีพลังงานสูงและกระตือรือร้น (High Energy & Enthusiasm) เป็นต้น นอกจากนี้งานวิจัยทางจิตวิทยา ยังพบว่า ผู้ที่มีภาวะ ADHD ที่ได้รับการสนับสนุนทางอารมณ์และสิ่งแวดล้อมที่เหมาะสมสามารถมีคุณภาพชีวิตที่ดีและประสบความสำเร็จในอาชีพได้
เพื่อสนับสนุนในการเปลี่ยนข้อจำกัด เป็นพลัง บทความจิตวิทยานี้จึงขอนำเสนอ 4 เทคนิคจิตวิทยาในการเปลี่ยนจุดอ่อนให้เป็นจุดแข็ง ดังนี้ค่ะ
ใช้ Cognitive Behavioral Therapy (CBT) เพื่อพัฒนาทักษะการบริหารจัดการตนเอง
เทคนิคจิตวิทยาแรกที่แนะนำในการเปลี่ยนจุดอ่อนให้เป็นจุดแข็ง คือ Cognitive Behavioral Therapy (CBT) ซึ่งเป็นเทคนิคการปรับความคิดและพฤติกรรม อีกทั้งยังมีงานวิจัยรองรับว่าเป็นเทคนิคที่ช่วยให้บุคคลที่มีภาวะ ADHD สามารถพัฒนาทักษะการบริหารจัดการตนเองได้ โดยหลักการสำคัญของ CBT สำหรับ ADHD คือ (1) การฝึกการวางแผนและตั้งเป้าหมาย (Goal Setting & Planning) ผ่านการจดบันทึกหรือแอปพลิเคชันช่วยในการกำหนดเป้าหมายระยะสั้นและระยะยาว รวมถึงแบ่งงานใหญ่เป็นงานย่อย เพื่อให้ง่ายต่อการจัดการ (2) การจัดการเวลา (Time Management & Scheduling) โดยใช้เทคนิค Pomodoro Technique (ทำงาน 25 นาที พัก 5 นาที) เพื่อรักษาสมาธิ รวมถึงตั้งเวลาแจ้งเตือนเพื่อช่วยให้สามารถจดจ่อกับงานได้ดีขึ้น (3) การปรับความคิดเชิงลบเกี่ยวกับ ADHD โดยเปลี่ยนจาก "ฉันไม่มีสมาธิ" เป็น "ฉันสามารถใช้พลังงานสูงของฉันเพื่อสร้างสรรค์สิ่งใหม่" เพื่อสร้างมุมมองเชิงบวกต่อภาวะ ADHD
ใช้ Positive Psychology ในการค้นหา Strength-Based Approach แนวคิด Strength-Based Approach ของ Martin Seligman เป็นแนวคิดจิตวิทยาเชิงบวก (Positive Psychology) มุ่งเน้นการเปลี่ยนจุดอ่อนให้เป็นจุดแข็ง มากกว่าการมุ่งแก้ไขข้อบกพร่อง สำหรับบุคคลที่มี ADHD สามารถใช้แนวทางนี้ในการพัฒนาความคิดสร้างสรรค์ (Creativity) สร้างพลังงานและแรงขับเคลื่อนสูง (High Energy & Motivation) เสริมความสามารถในการแก้ปัญหาอย่างยืดหยุ่น (Adaptive Problem-Solving) โดยการค้นหา "โซนพลังงานสูง" (Hyperfocus Strength Zone) เนื่องจากผู้ที่มีภาวะสมาธิสั้น จะมีสมาธิสูงในเรื่องที่สนใจเป็นพิเศษ แล้วให้ใช้สิ่งนี้ให้เกิดประโยชน์โดยเลือกงานที่ตรงกับความถนัด เพื่อเปลี่ยน "สมาธิสั้น" เป็น "ความสามารถในการรับรู้สิ่งรอบตัว"
ใช้ Self-Determination Theory (SDT) สร้างแรงจูงใจภายใน
Self-Determination Theory (SDT) เป็นแนวคิดของ Deci และ Ryan โดยชี้ให้เห็นว่ามนุษย์มีแรงจูงใจจากภายใน 3 ประการในการเปลี่ยนจุดอ่อนให้เป็นจุดแข็ง ได้แก่ (1) Autonomy (อิสระในการตัดสินใจ) โดยผู้ที่สีภาวะ ADHD จะทำงานได้ดีขึ้นเมื่อสามารถกำหนดแนวทางของตนเอง (2) Competence (ความสามารถในการทำสิ่งต่าง ๆ ได้สำเร็จ) ให้สร้างระบบรางวัลสำหรับความก้าวหน้าที่เกิดขึ้น (3) Relatedness (การเชื่อมโยงกับผู้อื่น) ผู้ที่มีภาวะสมาธิสั้นจะสามารถเติบโตทางความคิดและจิตวิญญาณได้ดีขึ้น เมื่อได้รับการสนับสนุนจากสังคมที่เข้าใจ ทั้งนี้ผู้ที่มีภาวะ ADHD สามารถนำเทคนิคที่ใช้ SDT มาใช้ในการออกแบบงานหรือกิจกรรมที่ให้ความรู้สึกมีอิสระ เช่น การใช้ความคิดสร้างสรรค์ในงาน รวมถึงการกำหนดเป้าหมายที่สามารถวัดผลได้ เช่น บันทึกความคืบหน้ารายวัน Check list รายการงานที่ต้องทำ เป็นต้น และสร้างเครือข่ายสนับสนุนทางสังคม เพื่อสร้างแรงจูงใจในการพัฒนาตนเอง
ฝึก Neuroplasticity ปรับโครงสร้างสมองเพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการทำงาน
Neuroplasticity หมายถึง ความสามารถของสมองในการปรับตัวและพัฒนาโครงข่ายประสาทใหม่ ๆ โดยผู้ที่มีภาวะ ADHD สามารถใช้หลักการนี้เพื่อเปลี่ยนจุดอ่อนให้เป็นจุดแข็งได้โดยการทำสมาธิ (Mindfulness Meditation) ซึ่งมีงานวิจัยทางจิตวิทยา พบว่า การทำสมาธิ ซึ่งเป็น Neuroplasticity รูปแบบหนึ่ง สามารถช่วยเพิ่มสมาธิและลดอาการของ ADHD ลงได้ รวมถึงการออกกำลังกาย (Physical Activity for Cognitive Function) หรือการทำกิจกรรมที่ช่วยกระตุ้นโดปามีน (Dopamine) เช่น การวิ่ง โยคะ แอโรบิค เป็นต้น สามารถช่วยให้ผู้ที่มีภาวะ ADHD ควบคุมพฤติกรรมได้ดีขึ้น
ภาวะสมาธิสั้น หรือภาวะ ADHD เป็นภาวะที่มักถูกมองว่าเป็นข้อจำกัด เนื่องจากผู้ที่มีภาวะนี้อาจจะมีปัญหาในการควบคุมสมาธิ มีความหุนหันพลันแล่น และอยู่ไม่นิ่ง อย่างไรก็ตาม แนวคิดและทฤษฎีจิตวิทยาข้างต้นได้แสดงให้เห็นว่า ผู้ที่มีภาวะ ADHD สามารถเปลี่ยนจุดอ่อนให้เป็นจุดแข็งผ่านเทคนิคจิตวิทยา 4 เทคนิคที่ได้แนะนำไป ผู้ที่มีภาวะสมาธิสั้น สามารถพัฒนาและจัดการตนเองจนสามารถใช้จุดแข็งที่มีให้เกิดประโยชน์ ก็สามารถประสบความสำเร็จได้ไม่แพ้คนทั่วไปหรือสามารถกลายเป็นตำนานได้ ดังเช่น Michael Phelps นักว่ายน้ำเหรียญทองโอลิมปิกผู้เป็นเจ้าของเหรียญทองมากที่สุดในประวัติศาสตร์โลก หรือ Elon Musk CEO ของ Tesla และ SpaceX และ Justin Timberlake นักร้องและนักแสดงชื่อดัง เป็นต้น
หากคุณหรือคนใกล้ตัวกำลังสงสัยว่ามีภาวะ ADHD หรือกำลังเผชิญปัญหาเรื่องสมาธิ การจัดการอารมณ์ การเรียน หรือการทำงาน การได้รับคำแนะนำจากผู้เชี่ยวชาญตั้งแต่เนิ่น ๆ จะช่วยให้เข้าใจตัวเองได้มากขึ้น และค้นพบวิธีรับมือที่เหมาะสมกับแต่ละบุคคล
ที่ iSTRONG Mental Health เรามีบริการปรึกษาสุขภาพจิตโดยจิตแพทย์และนักจิตวิทยา เพื่อช่วยประเมินปัญหา วางแนวทางการดูแล และพัฒนาทักษะในการใช้ชีวิตให้สอดคล้องกับศักยภาพของแต่ละคน เพราะเราเชื่อว่า ADHD ไม่ใช่ข้อจำกัดของชีวิต หากได้รับความเข้าใจและการสนับสนุนที่เหมาะสม ก็สามารถเติบโตและใช้จุดแข็งของตัวเองได้อย่างเต็มศักยภาพ
iSTRONG Mental Health
ผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพใจและทักษะจิตวิทยา สำหรับบุคคล องค์กร
บริการของเรา
บุคคลทั่วไป
บริการปรึกษา จิตแพทย์และนักจิตวิทยา : https://cutt.ly/LtkJ6SA5
คอร์สฝึกอบรม ทักษะด้านจิตวิทยา : https://cutt.ly/qtkLhw8U
องค์กร
บริการดูแลสุขภาพใจพนักงาน : https://cutt.ly/KtkKwjXg
ติดต่อ
โทร. 02-0268949 หรือ Line : @istrong
บทความแนะนำ
อ้างอิง
American Psychiatric Association. (2013).
Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.).
Arlington, VA: American Psychiatric Publishing.
Peterson, C., & Seligman, M. E. P. (2004).
Character strengths and virtues: A handbook and classification.
Oxford University Press.
Sedgwick, J. A., Merwood, A., & Asherson, P. (2019).
The positive aspects of attention deficit hyperactivity disorder: A qualitative investigation of successful adults with ADHD.
ADHD Attention Deficit and Hyperactivity Disorders, 11(2), 241–253.
White, H. A., & Shah, P. (2016).
Creative style and achievement in adults with attention-deficit/hyperactivity disorder.
Personality and Individual Differences, 92, 80-85.
กรมสุขภาพจิต. (2020).
โรคสมาธิสั้น: เป็นได้ก็รักษาได้.
ประวัติผู้เขียน
จันทมา ช่างสลัก บัณฑิตจิตวิทยาคลินิกจากรั้ว มช. และมหาบัณฑิตจาก NIDA ปัจจุบันเป็นคุณแม่ลูก 1 ผู้เป็นทาสแมว ที่มุ่งมั่นจะพัฒนาการเขียนบทความจิตวิทยาให้โดนใจผู้อ่าน และสร้างแรงกระเพื่อมทางสังคม ให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในเชิงบวกบนโลกใบนี้