พ่อแม่แบบ Narcissist ส่งผลต่อพัฒนาการทางอารมณ์ของลูกอย่างไร

เมื่อพูดถึงบุคลิกภาพแบบ Narcissis เรามักจะคิดถึง เจ้านายจอมบงการ เพื่อนร่วมงานหลงตัวเอง หรือคนรักที่คอยควบคุมชีวิตของอีกฝ่าย แต่ในบทความจิตวิทยานี้จะชวนมาทำความรู้จักกับพ่อแม่แบบ Narcissist ที่ส่งผลกระทบต่อชีวิตคนเป็นลูก ที่ไม่สามารถเลือกพ่อแม่ได้ แต่พ่อแม่สามารถเลือกที่จะสังเกตตัวเอง และเข้ารับการบำบัดเพื่อปรับปรุงบุคลิกภาพของตนเองได้
จากงานวิจัยทางจิตวิทยาในสหรัฐอเมริกา พบว่าพ่อแม่จำนวน 0.5%–6.2% เป็นพ่อแม่แบบ Narcissist โดยพ่อแม่กลุ่มนี้มักจะเลี้ยงลูกโดยการควบคุม (Control) การกดดัน (Pressure) และให้ความรักแบบมีเงื่อนไข (Conditional love) จึงเป็นผลให้เด็กที่ถูกเลี้ยงมาโดยพ่อแม่แบบ Narcissist มีแนวโน้มสูงที่จะพัฒนาความนับถือตนเองต่ำ (Low self-esteem) มีความวิตกกังวล (Anxiety) ในการใช้ชีวิตและมักจะมีความสัมพันธ์ที่ไม่มั่นคง (Insecure attachment)
ซึ่งอาจนำไปสู่ความสับสนในอัตลักษณ์ (Identity confusion) ปัญหาความสัมพันธ์ใกล้ชิดในวัยผู้ใหญ่ และบางส่วนอาจพัฒนาไปสู่ภาวะซึมเศร้าและโรคเครียดหลังเหตุการณ์สะเทือนใจ (Post-Traumatic Stress Disorder: PTSD) จากประสบการณ์การถูกลดทอนคุณค่า นอกจากนี้ยังมีงานวิจัยทางจิตวิทยาที่น่าสนใจ พบว่า เด็กที่เติบโตมากับพ่อแม่แบบ Narcissist มักจะกลายเป็นพ่อแม่แบบ Narcissist เสียเองเมื่อมีครอบครัว
พ่อแม่แบบ Narcissist ตามตำราจิตวิทยา มักถูกอธิบายว่ามีบุคลิกภาพที่หมกมุ่นในตนเองสูง ขาดความเห็นอกเห็นใจ และมักใช้ลูกเป็นเครื่องมือสะท้อนคุณค่าของตนเอง ซึ่งมีลักษณะสำคัญ ดังนี้
ต้องการความชื่นชมจากลูกอย่างมาก (Need for admiration)
พ่อแม่แบบ Narcissist มักคาดหวังให้ลูกประสบความสำเร็จในแบบที่พ่อแม่ต้องการ เพื่อเป็นการสะท้อนภาพลักษณ์ที่ดีของพ่อแม่เอง ว่าเลี้ยงลูกดี เลี้ยงลูกเก่ง หากลูกไม่เป็นไปตามที่คาดหวัง ก็มักจะแสดงความผิดหวังออกมาอย่างรุนแรง เช่น ด่าทอ ทำโทษ วิพากษ์วิจารณ์ลูกอย่างรุนแรง
ขาดความเห็นอกเห็นใจลูก (Lack of empathy)
ผู้ที่มีบุคลิกภาพแบบ Narcissist เมื่อกลายเป็นพ่อแม่ ก็ยังคงไม่สามารถเข้าใจหรือยอมรับความรู้สึกของลูกได้ ยังคงมีมุมมองว่าความรู้สึกของพ่อแม่มีความสำคัญมากกว่าความรู้สึกของลูก จึงมักละเลยต่อความรู้สึก และอารมณ์ของลูก จนขาดการเชื่อมต่อทางความรู้สึกกับลูก
รักแบบมีเงื่อนไข (Conditional love)
พ่อแม่แบบ Narcissist มักจะแสดงความรักต่อลูกเมื่อลูกสามารถทำตามที่ตนเองคาดหวังได้เท่านั้น เช่น สอบได้เกรด 4.00 สอบเข้ามหาวิทยาลัยดัง ๆ ได้ ประกวดหรือแข่งขันชนะเลิศ แต่เมื่อลูกทำผิดพลาดไปจากความคาดหวังเพียงเล็กน้อย ปฏิกิริยาของพ่อแม่จะเป็นไปในทางตรงกันข้ามทันที คือ โกรธ รังเกียจ ห่างเหิน เฉยชา จนทำให้ลูกโตขึ้นมากับความเชื่อที่ว่า ฉันจะถูกรักก็ต่อเมื่อฉันทำให้พ่อแม่พอใจ
ควบคุมและครอบงำลูก (Control and manipulation)
ในการเลี้ยงลูกตามปกติ พ่อแม่ส่วนใหญ่จะมีการปกป้อง (Protect) และควบคุม (Control) ลูกหนักเบาตามแต่กรณี แต่พ่อแม่แบบ Narcissist มักจะใช้การควบคุมและครอบงำลูกในทุกสถานการณ์ โดยมักจะแทรกแซงการตัดสินใจของลูกตั้งแต่เรื่องเล็กจนถึงเรื่องใหญ่ และมีแนวโน้มที่จะใช้เทคนิคการทำให้รู้สึกผิด (Guilt-tripping) หรือการบงการทางอารมณ์ (Emotional manipulation) เพื่อให้ลูกเป็นไปตามที่ตนเองคาดหวัง
ใช้ลูกในการยืนยันคุณค่าตนเอง (Validation seeking)
พ่อแม่แบบ Narcissist ใช้ลูกเป็นส่วนขยายความสำเร็จของตัวเอง (Extension of the self) เช่น คาดหวังให้ลูกเรียนดี กีฬาเด่น เป็นดาวเด่นในโรงเรียนและสังคม เพื่อให้ตนเองได้รับการยอมรับทางสังคม นั่นเพราะพ่อแม่แบบ Narcissist มักมี Self-esteem ที่เปราะบาง จึงหวังพึ่งพาลูกในการเติมเต็มคุณค่าของตนเอง
จากลักษณะเด่นของพ่อแม่แบบ Narcissist ข้างต้น จะเห็นได้ว่าสามารถส่งผลกระทบต่อลูกอย่างมาก โดยเฉพาะอย่างยิ่งในด้านพัฒนาการทางอารมณ์ของลูก โดยสามารถสรุปผลกระทบทางด้านอารมณ์ที่เกิดต่อลูกจากงานวิจัยทางจิตวิทยาได้ ดังนี้
มีความนับถือตนเองบกพร่อง (Impaired self-esteem)
เด็กที่เติบโตมากับเงื่อนไขว่า “ฉันจะมีคุณค่าก็ต่อเมื่อทำให้พ่อแม่พอใจ” มักจะมี Self-esteem ต่ำ เนื่องจากพ่อแม่แบบ Narcissist มักต้องการให้ลูกเป็นภาพสะท้อนความสำเร็จของตนเอง จึงส่งผลให้เด็กถูกคาดหวังจากพ่อแม่สูงมากและมักจะชื่นชมลูกเมื่อลูกทำได้ตามที่พ่อแม่คาดหวัง แต่กลับวิจารณ์อย่างรุนแรงหากลูกผิดพลาดหรือไม่ทำตามที่ต้องการ
การแสดงความรักเช่นนี้เป็นการสร้างเงื่อนไขต่อการยอมรับตนเองของลูก ทำให้ลูกขาดความมั่นใจและมองว่าตนเองไม่ดีพอ นั่นจึงทำให้เด็กจึงเกิดความรู้สึกด้อยค่า (Inferiority) และกลัวความล้มเหลว ซึ่งสามารถทำให้เด็กมีการพัฒนาการวิจารณ์ตัวเองอย่างรุนแรงสูงขึ้น (Self-criticism)
มีความวิตกกังวลและความรู้สึกผิด (Anxiety & Guilt)
พ่อแม่แบบ Narcissist มักใช้การควบคุมทางอารมณ์ (Emotional manipulation) ทำให้เด็กวิตกกังวลและรู้สึกผิดอยู่เสมอ เด็กจึงมีแนวโน้มพัฒนาเป็นผู้ใหญ่ที่ไม่มั่นใจในตนเองและกลัวการถูกปฏิเสธ โดยมีงานวิจัยทางจิตวิทยายืนยันว่า เด็กที่มีพ่อแม่แบบ Narcissist มักจะรู้สึกผิดเกินความจริงและไม่สามารถแยกแยะความรับผิดชอบที่แท้จริงของตนเองได้ เพราะพ่อแม่มักคาดหวังสูงและวิจารณ์รุนแรงเมื่อไม่ทำตามที่ต้องการ เด็กจึงอยู่ในสภาวะหวาดกลัวว่าจะไม่ดีพอ อีกทั้งพ่อแม่แบบ Narcissist มีอารมณ์เปลี่ยนแปลงง่าย จึงทำให้เด็กรู้สึกกังวลตลอดเวลา
มีความผูกพันที่ไม่มั่นคง (Insecure attachment)
การที่พ่อแม่ให้ความรักแบบไม่สม่ำเสมอและเป็นไปแบบมีเงื่อนไข ส่งผลให้เด็กเกิดความผูกพันที่ไม่มั่นคง เมื่อพ่อแม่ไม่ตอบสนองทางอารมณ์หรือเพิกเฉยต่อความต้องการ เด็กจึงปรับตัวด้วยการ ไม่แสดงออกหรือลดการพึ่งพาผู้อื่น เมื่อโตขึ้นอาจกลายเป็นผู้ใหญ่ที่หลีกเลี่ยงความสัมพันธ์ลึกซึ้ง กลัวการใกล้ชิด เพราะไม่เชื่อว่าจะได้รับการดูแลจริง หรือในอีกทางหนึ่งเด็กอาจกลายเป็นผู้ใหญ่ที่ยึดติดกับคู่รัก กลัวการถูกทอดทิ้ง ต้องการการยืนยันความรักตลอดเวลา
ทั้งนี้มีงานวิจัยทางจิตวิทยา พบว่า เด็กที่มีพ่อแม่แบบ Narcissist จะมีพัฒนาการทางอารมณ์ที่สับสน และมีแนวโน้มที่จะเกิดความไม่สบายใจกับความใกล้ชิดทางอารมณ์สูง (Avoidant Attachment Style)
มีปัญหาอัตลักษณ์และอารมณ์ (Identity & Emotional regulation issues)
เด็กที่เติบโตมากับพ่อแม่แบบ Narcissist มักไม่สามารถพัฒนาความเป็นตัวของตัวเองได้เต็มที่ เพราะถูกกดทับด้วยความคาดหวังของพ่อแม่ ซึ่งส่งผลต่อพัฒนาการทางอารมณ์ในด้านการควบคุมอารมณ์ (Emotional regulation) ของเด็ก ทำให้มีโอกาสเสี่ยงต่อการเป็นโรคซึมเศร้า โรควิตกกังวล หรือ PTSD ได้ อีกทั้งพ่อแม่แบบ Narcissist มักไม่รับฟังหรือไม่ยอมรับอารมณ์ของลูก เช่น มองว่าการร้องไห้เป็นความอ่อนแอ
นั่นจึงทำให้เด็กขาดการเรียนรู้วิธีจัดการอารมณ์อย่างเหมาะสม และอาจเติบโตขึ้นมามีปัญหาทางอารมณ์ได้ ทั้งนี้มีงานวิจัยทางจิตวิทยา พบว่า เด็กที่ถูกเลี้ยงดูโดยพ่อแม่แบบ Narcissist มักเกิดภาวะการหลอมรวมตัวตนไม่สำเร็จ (Identity diffusion) ขาดการพัฒนาแนวคิดเกี่ยวกับตนเอง (Self-concept) ที่มั่นคง และยังมีแนวโน้มมีพัฒนาการทางอารมณ์ที่บกพร่องอีกด้วย
พ่อแม่แบบ Narcissist ไม่ได้หมายความว่าพ่อแม่เจ็บป่วยด้วยโรคทางจิตเวช แต่เป็นปัญหาของรูปแบบการเลี้ยงดูที่ขาดความเห็นอกเห็นใจ และใช้ความรักแบบมีเงื่อนไขไปสู่ลูก ซึ่งสามารถป้องกันได้หากพ่อแม่มีการตระหนักรู้และปรับวิธีเลี้ยงดู iSTRONG จึงหวังว่าบทความจิตวิทยานี้จะช่วยให้คุณพ่อคุณแม่หมั่นสังเกตตัวเอง และมีเทคนิคการเลี้ยงลูกที่ส่งเสริมพัฒนาการทางอารมณ์ เพื่อให้ทั้งคุณพ่อคุณแม่และลูก ๆ มีความสุขในการอยู่ร่วมกันนะคะ
เพราะการเป็นพ่อแม่ที่ดี ไม่จำเป็นต้องสมบูรณ์แบบ แต่ต้องพร้อมเรียนรู้และเติบโตไปพร้อมกับลูก หากคุณเป็นพ่อแม่ที่อยากปรับความสัมพันธ์กับลูก หรือเป็นลูกที่ยังได้รับผลกระทบทางจิตใจจากการเลี้ยงดูในอดีต การพูดคุยกับผู้เชี่ยวชาญอาจเป็นจุดเริ่มต้นของการทำความเข้าใจตัวเองและเยียวยาความรู้สึกที่สะสมมา
iSTRONG Mental Health เรามีบริการ บริการให้คำปรึกษาสำหรับครอบครัว Family Counseling เพื่อช่วยสำรวจความคิด ความรู้สึก และปัญหาความสัมพันธ์ พร้อมค้นหาแนวทางดูแลสุขภาพใจที่เหมาะสมกับแต่ละบุคคล
เพราะเราอาจย้อนกลับไปเปลี่ยนวิธีเลี้ยงดูในอดีตไม่ได้ แต่เราสามารถเริ่มต้นสร้างความสัมพันธ์ที่ดีขึ้นได้ตั้งแต่วันนี้
iSTRONG Mental Health
ผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพใจและทักษะจิตวิทยา สำหรับบุคคล องค์กร
บริการของเรา
บุคคลทั่วไป
บริการปรึกษา จิตแพทย์และนักจิตวิทยา : https://cutt.ly/LtkJ6SA5
คอร์สฝึกอบรม ทักษะด้านจิตวิทยา : https://cutt.ly/qtkLhw8U
องค์กร
บริการดูแลสุขภาพใจพนักงาน : https://cutt.ly/KtkKwjXg
ติดต่อ
โทร. 02-0268949 หรือ Line : @istrong
บทความแนะนำ
อ้างอิง
Brummelman, E., Thomaes, S., Nelemans, S. A., Orobio de Castro, B., Overbeek, G., & Bushman, B. J. (2015).
Origins of narcissism in children.
Proceedings of the National Academy of Sciences, 112(12), 3659–3662. https://doi.org/10.1073/pnas.1420870112
Campbell, W. K., & Miller, J. D. (Eds.). (2011).
The handbook of narcissism and narcissistic personality disorder: Theoretical approaches, empirical findings, and treatments.
Wiley.
Horton, R. S., Bleau, G., & Drwecki, B. (2006).
Parenting narcissists: What kind of parent raises a narcissist? Journal of Personality, 74(2), 345–376.
Miller, J. D., Dir, A., Gentile, B., Wilson, L., Pryor, L. R., & Campbell, W. K. (2010).
Searching for a vulnerable dark triad: Comparing factor 2 psychopathy, vulnerable narcissism, and borderline personality disorder.
Journal of Personality, 78(5), 1529–1564.
ประวัติผู้เขียน
จันทมา ช่างสลัก บัณฑิตจิตวิทยาคลินิกจากรั้ว มช. และมหาบัณฑิตจาก NIDA ปัจจุบันเป็นคุณแม่ลูก 1 ผู้เป็นทาสแมว ที่มุ่งมั่นจะพัฒนาการเขียนบทความจิตวิทยาให้โดนใจผู้อ่าน และสร้างแรงกระเพื่อมทางสังคม ให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในเชิงบวกบนโลกใบนี้
