ความว่างเปล่าภายใน : การมองภาวะสิ้นยินดีผ่านมุมมอง จิตวิทยาอัตถิภาวนิยม
- นิลุบล สุขวณิช
- 4 days ago
- 2 min read
ภาวะสิ้นยินดีเป็นภาวะที่พบได้บ่อยขึ้นในปัจจุบัน สำหรับผู้เขียนแล้วภาวะนี้ค่อนข้างจะมีความน่ากลัวเพราะมันมีลักษณะเป็น “ภัยเงียบ” ที่เราไม่สามารถสังเกตเห็นจากภายนอกได้
หลายคนที่มีภาวะนี้ก็ยังคงเรียนหนังสือ ทำงาน หรือใช้ชีวิตได้ตามปกติ แต่ว่าข้างในจิตใจนั้นกลับรู้สึกว่างเปล่า หากมองจากมุมมองจิตวิทยา แนวคิดที่น่าสนใจในการนำมาใช้เป็นมุมมองต่อภาวะสิ้นยินดีก็คือ “จิตวิทยาอัตถิภาวนิยม” เพราะเป็นแนวคิดที่ว่าด้วยเรื่อง “ความหมายของชีวิต” และ “การไร้ความหมายในชีวิต”
จากปรัชญาสู่จิตวิทยาอัตถิภาวนิยม
ถ้าพูดถึงคำว่า “อัตถิภาวนิยม” ก็อาจจะต้องทำความเข้าใจถึง “ปรัชญาอัตถิภาวนิยม” ก่อน โดยคำว่า “อัตถิ” เป็นภาษาสันสกฤตแปลว่า “การดำรงอยู่” ภาษาอังกฤษคือคำว่า “exist” ส่วนคำว่า “ภาวนิยม” แปลมาจากคำว่า “essence” เป็นคำในภาษากรีกมีความหมายว่า “คุณลักษณะหรือแก่นแท้”
ปรัชญาอัตถิภาวะนิยมเริ่มขึ้นในยุคกลางศตวรรษที่ 20 ซึ่งเป็นช่วงเวลาที่เหตุการณ์และสถานการณ์มันบังคับให้คนในยุคนั้นต้องเผชิญอยู่กับความวิตกกังวลและเกิดคำถามเกี่ยวกับความตาย การมีชีวิตอยู่ เสรีภาพ และการไร้ความหมาย (meaninglessness) โดยบุคคลที่มีชื่อเสียงในฝั่งปรัชญาอัตถิภาวนิยมได้แก่ ฌอง-ปอล ซาร์ตร์ (Jean-Paul Sartre) และ
ซีโมน เดอ โบวัวร์ (Simone de Beauvoir)
โดยแนวคิดของซาร์ตร์มองว่าความทุกข์ของมนุษย์นั้นมาจากการเกิด “ภาวะแปลกแยก (alienation)” และการที่คนเราไม่สามารถเป็นในสิ่งที่ต้องการเป็น ในขณะเดียวที่สิ่งที่ตนเป็นก็ไม่ใช่สิ่งที่ตนต้องการ มันนำมาซึ่งความทุกข์ ซึ่งหากมองเปรียบเทียบกับในยุคปัจจุบัน ผู้เขียนคิดว่าคนในยุคนี้ก็ไม่ต่างอะไรกับคนยุคนั้นที่ต้องเผชิญอยู่กับภาวะแปลกแยก ว้าเหว่ เกิดคำถามเกี่ยวกับความหมายของชีวิต และรู้สึกว่างเปล่า อันมาจากสถานการณ์ในชีวิตที่จำเป็นต้องเผชิญอยู่กับมันอย่างต่อเนื่อง
ส่วนจิตวิทยาอัตถิภาวนิยมนั้นอยู่ในแนวคิดของจิตวิทยาแบบมนุษยนิยมหรือมนุษยปรัชญา เป็นแนวคิดที่ได้รับการบุกเบิกโดย ลุดวิก บินส์วังเกอร์ (Ludwig Binswanger) จิตแพทย์ชาวสวิส แต่บุคคลที่อาจจะได้ยินชื่อเสียงมากกว่าก็คือ วิกเตอร์ แฟรงเคิล (Viktor Frankl) นักจิตบำบัดผู้เขียนหนังสือเรื่อง “ชีวิตไม่ไร้ความหมาย (Man's Search for Meaning)” โดยเขาเป็นผู้ริเริ่มจิตบำบัดที่มีชื่อว่า “Logotherapy”
ซึ่งมุ่งเน้นที่การช่วยให้ผู้ป่วยค้นหาความหมายในชีวิต แม้ในช่วงเวลาที่ท้าทายหรือทุกข์ทรมาน เพื่อช่วยให้พวกเขาสามารถเผชิญกับความทุกข์และการดิ้นรนในชีวิตได้ดียิ่งขึ้น และอีกบุคคลคือเออร์วิน ยาลอม (Irvin Yalom) นักจิตบำบัดที่มีแนวคิดว่ามนุษย์ที่ถูกครอบงำด้วยความกังวลเกี่ยวกับความตาย เสรีภาพ ความแปลกแยก และการไร้ความหมายมักจะเกิดวิกฤตในการมีชีวิตอยู่ (existential crisis)
รู้จักกับภาวะสิ้นยินดี (Anhedonia) ที่มีผลต่อการใช้ชีวิตอย่างมีความหมาย
ภาวะสิ้นยินดีเป็นภาวะทางสุขภาพจิตที่ทำให้บุคคลสูญเสียความสนใจ มีความสามารถในการสัมผัสความสุขลดลง โดยในแต่ละคนจะมีระดับความรุนแรงแตกต่างกันไป หลายคนที่มีภาวะสิ้นยินดีมักจะไม่รู้สึกสนใจแม้ในสิ่งที่ตัวเองเคยชอบ ระดับความสุขและความพึงพอใจลดน้อยลงจนกระทบต่อความรู้สึกที่มีต่อกิจกรรมที่ตัวเองชอบรวมถึงการใช้ชีวิตประจำวัน โดยอาการของภาวะสิ้นยินดีคือ
สูญเสียความสนใจต่องานอดิเรก สิ่งที่เคยทำให้เพลิดเพลินไม่สามารถทำให้เกิดความเพลิดเพลินได้อีกต่อไป
อารมณ์ราบเรียบ แม้แต่เวลามีปฏิสัมพันธ์กับเพื่อน คนในครอบครัว หรือคนรัก ก็รู้สึกด้านชาไปหมด
แยกตัว หลีกเลี่ยงกิจกรรมที่ต้องเข้าสังคมแม้แต่กับกิจกรรมที่ตัวเองเคยชอบ
แรงจูงใจลดลง มีความยากลำบากในการทำงานที่ต้องใช้ความคิดริเริ่ม
ส่วนสาเหตุของภาวะสิ้นยินดีนั้นมีหลากหลาย แต่ก็พบว่าในหลายกรณีมีความเชื่อมโยงกับโรคซึมเศร้า โรคจิตเภท และโรควิตกกังวล ปัจจัยทางด้านประสาทชีววิทยา เช่น สารเคมีในสมอง โครงสร้างทางสมอง รวมไปถึงเหตุการณ์ในชีวิตที่ทำให้เกิดความตึงเครียด บาดแผลทางใจ หรือความเครียดเรื้อรังก็สามารถเป็นปัจจัยกระตุ้นให้เกิดภาวะสิ้นยินดีได้ โดยภาวะสิ้นยินดีแบ่งได้เป็น 2 แบบ ได้แก่
ภาวะสิ้นยินดีด้านสังคม (Social anhedonia) ไม่มีความรู้สึกว่าอยากจะใช้เวลาร่วมกับคนอื่น ๆ
ภาวะสิ้นยินดีทางร่างกาย (Physical anhedonia) ไม่รู้สึกดีจากการมีสัมผัสทางร่างกาย เมื่อมีคนมากอดก็รู้สึกว่างเปล่าแทนที่จะรู้สึกอบอุ่น อาหารที่เคยชอบกินก็ไม่รู้สึกถึงรสชาติของมัน รวมถึงไม่มีความสนใจในเรื่องเซ็กส์
ภาวะสิ้นยินดีมักจะทำให้เกิดปัญหาความสัมพันธ์รวมถึงกับคนในครอบครัวและเพื่อน ๆ เนื่องจากความรู้สึกเพลิดเพลินมันหายไปจึงไม่มีแรงจูงใจที่จะออกไปใช้เวลาร่วมกับคนอื่น ๆ ปฏิเสธคำชวนต่าง ๆ เช่น ไม่ไปงานคอนเสิร์ตหรืองานปาร์ตี้ทั้งที่เมื่อก่อนเคยชอบไป หรือแม้แต่การเจอกันแบบตัวต่อตัวก็ไม่ไปเพราะไม่รู้สึกว่าไปแล้วมันจะมีประโยชน์อะไร
จะรับมือหรือข้ามผ่านการมีภาวะสิ้นยินดีอย่างไรได้บ้าง?
ทำกิจกรรมที่ต้องเคลื่อนไหวร่างกาย โดยเฉพาะการออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอจะช่วยเพิ่มระดับการหลั่งสารเอ็นโดฟินในร่างกาย รวมถึงช่วยปรับอารมณ์ให้ดีขึ้นได้
มีส่วนร่วมกับกิจกรรมโดยเฉพาะกิจกรรมที่ทำแล้วช่วยให้รู้สึกดีและชีวิตมีความหมาย ทั้งนี้ ควรทำตามตารางจนเป็นกิจวัตรแม้จะเกิดความรู้สึกว่าไม่รู้สึกอยากทำเลยก็ตาม
ใช้ยา โดยจิตแพทย์จะเป็นผู้สั่งจ่ายยาที่มีความเหมาะสมกับอาการของแต่ละคน เช่น ยาต้านเศร้า หรือยาอื่น ๆ ที่มีส่วนช่วยในการปรับสมดุลของสารเคมีในสมอง
จิตบำบัด จากที่ผู้เขียนได้ทำการค้นคว้าข้อมูลมา พบว่า จิตบำบัดที่มักได้รับแนะนำตามแหล่งอ้างอิงต่าง ๆ บ่อยมากที่สุดก็คือจิตบำบัดการปรับความคิดพฤติกรรม (Cognitive Behavioral Therapy: CBT) โดยจิตบำบัดจะช่วยในการเปลี่ยนแปลงรูปแบบความคิดและพฤติกรรมทางลบรวมถึงช่วยลดอาการของภาวะสิ้นยินดีลง
อย่างไรก็ตาม จิตบำบัดนั้นมีหลากหลายรูปแบบขึ้นอยู่กับนักจิตบำบัดว่ามีความถนัดเชี่ยวชาญในจิตบำบัดรูปแบบใด ซึ่งจิตบำบัดเชิงอัตถิภาวนิยม (Existential Psychotherapy) ก็เป็นหนึ่งในจิตบำบัดที่มีประสิทธิภาพต่อการช่วยเหลือผู้ที่มีภาวะสิ้นยินดีด้วยเช่นกัน โดยอย่างที่ได้เล่าไปในข้างต้นแล้วว่าจิตบำบัดเชิงอัตถิภาวนิยมนั้นจะมุ่งเน้นในเรื่องความหมายของชีวิต
หากคุณกำลังอ่านมาถึงตรงนี้แล้วเริ่มรู้สึกว่า “สิ่งที่เขียน มันเหมือนตัวเราอยู่ไม่น้อย” ความรู้สึกว่างเปล่า เหนื่อยล้า หรือไม่รู้สึกอะไรเลย ไม่ใช่เรื่องที่ต้องเผชิญเพียงลำพัง ในหลายกรณี การได้พูดคุยกับผู้เชี่ยวชาญไม่ใช่เพื่อ “แก้ปัญหาให้ทันที”แต่เพื่อค่อย ๆ ทำความเข้าใจความรู้สึกของตัวเองและค้นหาความหมายที่หายไปอย่างเหมาะสมกับชีวิตของเรา
iSTRONG มีบริการปรึกษากับนักจิตวิทยาและจิตแพทย์ (คลิกดูบริการ) : ที่ช่วยดูแลทั้งในมิติของความรู้สึก ความคิด และภาวะทางสุขภาพใจ เพื่อให้คุณไม่ต้องเดินผ่านช่วงเวลานี้เพียงคนเดียว เพราะบางครั้งการได้เริ่มต้นพูดคุยกับใครสักคนอาจเป็นจุดเริ่มต้นของการ “กลับมารู้สึกมีความหมายอีกครั้ง” 💙
iSTRONG Mental Health
ผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพใจและทักษะจิตวิทยา สำหรับบุคคล องค์กร
บริการของเรา
บุคคลทั่วไป
บริการปรึกษา จิตแพทย์และนักจิตวิทยา : https://cutt.ly/LtkJ6SA5
คอร์สฝึกอบรม ทักษะด้านจิตวิทยา : https://cutt.ly/qtkLhw8U
องค์กร
บริการดูแลสุขภาพใจพนักงาน : https://cutt.ly/KtkKwjXg
ติดต่อ
โทร. 02-0268949 หรือ Line : @istrong
บทความที่เกี่ยวข้อง
อ้างอิง:
วารสารราชบัณฑิตยสถาน ปีที่ 39 ฉบับที่ 1 ม.ค. - มี.ค. 57 มนุษย์บนเส้นทางสู่เสรีของซาทร์. https://www.orst.go.th/FILEROOM/CABROYINWEB/DRAWER004/GENERAL/DATA0000/00000042.FLP/html/299/#zoom=z
Existentialism.
existential psychology.
What Is Anhedonia?
Living with Anhedonia: Challenges and Coping Strategies.
ประวัติผู้เขียน
นิลุบล สุขวณิช (เฟิร์น) เคยมีประสบการณ์ทำงานเป็นนักจิตวิทยาการปรึกษาในมหาวิทยาลัยและเป็นวิทยากรเกี่ยวกับปัญหาสุขภาพจิต/การพัฒนาตนเองให้แก่นักศึกษาเป็นเวลา 11 ปี ปัจจุบันเป็นนักเขียนบทความให้กับ ISTRONG และเป็นทาสแมวคนหนึ่ง
Nilubon Sukawanich (Fern) have had experience working as a counseling psychologist at a university and as a speaker on mental health issues and self-development for students for 11 years. Currently, I am a writer for ISTRONG and a cat slave.